Sjaldgæf sjón við Reyðarfjörð

Í gær bárust Hvalasafninu á Húsavík áhugaverðar upplýsingar um mjaldur (Delphinapterus leucas) sem sást á Austurlandi. Um er að ræða afar sjaldgæfan gest við Íslandsstrendur, en mjaldrar eru heimskautahvalir sem lifa aðallega á norðlægum slóðum í Norður-Íshafi.

Tinna Hrönn Smáradóttir á Fáskrúðsfirði varð vör við dýrið þann 19. maí þegar hún ók um Reyðarfjörð. Hún sá hvítt dýr glampa í sjónum og náði að stöðva bílinn og náði af því myndskeiði sem sjá má hér að neðan. Samkvæmt lýsingu hennar synti dýrið innarlega í firðinum og sást vel frá landi. Um klukkutíma fyrr sama dag hafði hún einnig tekið eftir dökkum hval á svipuðum slóðum, sem líklega var önnur tegund.

Myndskeiðið sem Tinna tók sýna greinilega mjaldur sem einkennist af hvítum lit, ávölu enni og skorti á bakugga – allt einkenni sem passa vel við mjaldur. Að sögn hennar vakti sjónin auðvitað athygli, en hún gerði sér þó ekki grein fyrir því á þeim tíma hversu sjaldséð tegundin væri.

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem mjaldur sést við Ísland, en slíkar athuganir eru sjaldgæfar. Þekkt dæmi er frá árinu 1965 þegar mjaldur veiddist í net við Kópasker og varð að sýningargripi hjá Hjálparsveit Skáta í Hafnarfirði, og var sú sýning vísirinn að því sem seinna mundi verða að Sædýrasafninu í Hafnarfirði.
Síðan þá hafa aðeins örfáar áreiðanlegar athuganir borist úr íslenskri lögsögu, og eftir því sem að Hvalasafnið kemst næst þá sást síðast til mjaldurs á Ausfjröðum árið 2008, þegar mjaldur sást við Njarðvík í Borgarfirði Eystri.

Fáskrúðsfjörður og Reyðarfjörður eru tengdir með Fáskrúðsfjarðargöngum og liggja í hjarta Austfjarða, svæðis sem er þekkt fyrir fjölbreytt sjávarlíf og reglulegar heimsóknir hvala.

Hvalasafnið á Húsavík þakkar Tinnu kærlega fyrir að deila athuguninni og myndskeiðunum. Slíkar tilkynningar frá almenningi eru afar mikilvægar til að fylgjast með útbreiðslu og ferðum sjaldgæfra hvalategunda við Ísland.

Ef þú sérð óvenjulega hvali eða önnur sjávarspendýr við Íslandsstrendur hvetjum við þig til að hafa samband við Hvalasafnið og senda myndir eða myndskeið ásamt upplýsingum um staðsetningu og tíma athugunar.

Gestir og áhöfn í hvalaskoðunarferð með Gentle Giants urðu nýverið vitni að afar sjaldgæfum atburði í Skjálfandaflóa þegar steypireyðarkálfur sást stökkva ítrekað upp úr sjónum við hlið móður sinnar.

Mæðgurnar sáust fyrst á laugardagskvöldi þar sem þær voru að nærast við yfirborðið. Daginn eftir héldust þau á svæðinu og sáust ítrekað nærast, velta sér á yfirborðinu og ferðast saman um flóann.

Hápunkturinn kom í ferð með hvalaskoðunarskipinu Sylvíu, þegar kálfurinn tók fullt stökk beint fyrir framan bátinn. Að sögn leiðsögumannsins Dimitru Perari hélt kálfurinn síðan áfram á miklum hraða og tók nokkur minni stökk áður en hann sameinaðist móður sinni á ný.

Steypireyður (Balaenoptera musculus) er stærsta dýr sem lifað hefur á jörðinni. Hún getur náð allt að 30m á lengd og vegið allt að 190 tonn. Þótt steypireyðar sjáist reglulega við Norðurland yfir sumarmánuðina eru kálfar mun sjaldséðari, og það telst afar óvenjulegt að verða vitni að því að steypireyðarkálfur stökkvi upp úr sjónum.

Sjaldgæfni atburðarins undirstrikaðist enn frekar af viðbrögðum skipstjórans Guðna Sigþórssonar, sem hefur áratugalanga reynslu af sjómennsku. Þrátt fyrir langan feril á sjó sagðist Guðni aldrei áður hafa séð steypireyðarkálf stökkva.

Sjónarspilið veitti bæði farþegum, leiðsögumönnum og áhugafólki um hvali einstaka innsýn í líf stærstu dýra jarðar og minnir á að náttúran getur enn komið jafnvel reynslumestu sjómönnum á óvart.

Um Dimitru Perari

Dimitra Perari er hvalaskoðunarleiðsögumaður hjá Gentle Giants á Húsavík. Hún er fædd í Grikklandi árið 2000 og er með BS-gráðu í líffræði með sérhæfingu í fiskalíffræði auk meistaragráðu í haffræði. Dimitra hefur starfað við rannsóknir á sjávarspendýrum bæði á Íslandi og erlendis, meðal annars hjá Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Húsavík og við NTNU SeaLab í Þrándheimi í Noregi. Hún hóf störf hjá Gentle Giants árið 2025.

Sérþekking hennar á lífríki hafsins og reynsla af rannsóknum á vistkerfum sjávar gerir hana einstaklega vel í stakk búna til að miðla þekkingu um hvali og aðra sjávarlífverur til gesta sem heimsækja Skjálfandaflóa. Hún lýsti sjóninni af steypireyðarkálfinum sem einni eftirminnilegustu upplifun sinni á sjó.

Nemendur í 5. bekk Borgarhólsskóla tóku nýverið þátt í hvalaskoðunarferð í Skjálfandaflóa sem hluta af verkefninu Hvalaskólanum hjá Hvalasafninu á Húsavík.
Hvalaskólinn hefur um árabil tengt saman fræðslu, vettvangsnám og rannsóknir á hvölum og lífríki hafsins, þar sem nemendur fá tækifæri til að upplifa náttúruna af eigin raun.

Siglt var á eikarbátnum Garðari frá Norðursiglingu í virkilega góðu veðri þar sem sjórinn var sléttur og aðstæður til hvalaskoðunar eins og best verður á kosið. Christian Schmidt var leiðsögumaður ferðarinnar, Alli Bjarna skipstjóri, Filipa Rodrigues bátsmaður og Jordi vélstjóri. Starfsmaður Hvalasafnsins, Garðar Þröstur Einarsson, var með í för og sá um leiðsögn á íslensku fyrir nemendur.

Ferðin reyndist einstaklega vel heppnuð því nemendurnir sáu þrjá hnúfubaka sem tókst að bera kennsl á með aðstoð Happywhale-gagnagrunnsins og rannsakenda frá Rannsóknarsetri Háskóla Íslands á Húsavík sem voru einnig með um borð. Rannsakendurnir gátu strax borið kennsl á hnúfubakinn Polini og fengu nemendur þannig innsýn í hvernig ljósmyndagreining og rannsóknir á hvölum fara fram í raunverulegum aðstæðum.

Með því að smella á hlekkina hér fyrir neðan má sjá upplýsingar um hnúfubakana sem sáust í ferðinni:

• Polini – https://happywhale.com/individual/124074
• Bob – https://happywhale.com/individual/141270
• HW-MN0103821- https://happywhale.com/individual/124077

Hvalaskoðunarferðir eru mikilvægur hluti af Hvalaskólanum þar sem nemendur fá að tengja saman fræðslu úr kennslustofunni við raunverulegar upplifanir úti á sjó. Markmið verkefnisins er meðal annars að auka skilning nemenda á lífríki hafsins, rannsóknum á hvölum og mikilvægi verndunar hafsins.

Við þökkum Norðursiglingu kærlega fyrir samstarfið og öllum þeim sem komu að ferðinni fyrir frábæran dag á hvalaslóðum í Skjálfandaflóa.

Hvalasafnið á Húsavík tók þátt í Alþjóðlega safnadeginum 18. Maí með því að bjóða gestum upp á fríar leiðsagnir um safnið á fjórum tungumálum. Dagurinn tókst afar vel og var ánægjulegt að sjá hve margir lögðu leið sína á safnið, þar á meðal fjöldi heimamanna af erlendum uppruna. Sjá myndasyrpu neðst í frétt.

Leiðsagnirnar gáfu gestum tækifæri til að kynnast safninu betur, fræðast um hvali, hafið og mikilvægi hvalarannsókna, auk þess að upplifa safnið á eigin tungumáli eða tungumáli sem þeim er tamt. Með framtakinu vildi Hvalasafnið leggja sitt af mörkum til að gera safnið aðgengilegra fyrir fjölbreytt samfélag Húsavíkur og nágrennis.

Maria Glarou, doktorsnema við Háskóla Íslands á sviði líf- og umhverfisvísinda, með áherslu á hvali, sjávarlíffræði og tengd rannsóknarsvið tók að sér leiðsögn á grísku, en Grikkjum hefur einmitt farið ört fjölgandi á Húsavík síðustu árin.
Starfsmenn Hvalasafnsins, Maria Domasik og Garðar Þröstur Einarsson sáu um leiðsögn á pólsku annarsvegar og ensku og íslensku hinsvegar.

Hvalasafnið vill koma á framfæri kærum þökkum til allra sem mættu á safnið í tilefni dagsins og tóku þátt í leiðsögnunum. Það var sérstaklega ánægjulegt að sjá fólk úr ólíkum hópum samfélagsins koma saman, fræðast um hvalina og deila upplifun sinni á safninu.

Alþjóðlegi safnadagurinn minnir okkur á mikilvægt hlutverk safna sem vettvangs fræðslu, menningar, samtals og tengsla milli fólks. Hvalasafnið á Húsavík hlakkar til að halda áfram að taka á móti gestum, miðla þekkingu um hvali og hafið og skapa rými þar sem öll eru velkomin.

Nýjustu veiðiráðleggingar Hafrannsóknastofnunar fyrir hvalastofna við Ísland gera ráð fyrir lækkun á veiðum bæði á hrefnu og langreyð. Ráðgjöfin byggir á uppfærðum stofnmælingum og vísindalegu mati á stöðu stofna, og endurspeglar varfærnari nálgun í nýtingu þeirra. Í tilvikilangreyðar nemur lækkunin allt að fimmtungi frá fyrri ráðgjöf.

Samkvæmt upplýsingum stofnunarinnar eru breytingarnar tilkomnar vegna endurmats á stærð og þróun stofna, auk þess sem tekið er mið af óvissuþáttum í vistkerfinu. Markmið ráðgjafarinnar er að stuðla að sjálfbærri nýtingu og tryggja að veiðar hafi ekki neikvæð áhrif á langtímaafkomu hvalastofna.

MBL greinir frá því að áform liggi fyrir um hvalveiðar á komandi sumri. Gildandi leyfi gera ráð fyrir veiðum á langreyði, og hefur fyrirtækið Hvalur hf lýst yfir áhuga á að hefja veiðar á ný. Á síðustu misserum hafa hvalveiðar verið óreglulegar, meðal annars vegna markaðsaðstæðna og annarra ytri þátta.

Málefni hvalveiða eru áfram til umræðu í íslensku samfélagi. Náttúruverndarsamtök hafa kallað eftir endurskoðun á stefnu stjórnvalda og leggja áherslu á verndun hvalastofna, á meðan aðrir benda á efnahagslegt og menningarlegt mikilvægi veiðanna.

Þessi þróun endurspeglar jafnvægið sem leitast er við að ná milli nýtingar og verndar í hafinu, þar sem vísindaleg ráðgjöf gegnir lykilhlutverki í ákvarðanatöku um framtíð hvalastofna við Ísland.

Garðar Þröstur Einarsson, ábyrgðarmaður safnfræðslu við Hvalasafnið á Húsavík, hlaut nýverið styrk frá Scandinavia–Japan Sasakawa Foundation.
Styrkir sjóðsins eru veittir til að efla tengsl Norðurlanda og Japans, einkum á sviði menntunar, rannsókna og menningar.

Garðar hlaut styrkinn fyrir rannsóknarverkefni sitt á búrhvalsbeinagrind sem er til sýnis í Port of Nagoya Public Aquarium í Japan.
Markmið verkefnisins er að rannsaka ástand, sögu og framsetningu beinagrindarinnar, sem upprunnin er frá Íslandi, og bera saman meðferð og miðlun hvalaminja í Japan og á Íslandi.

Garðar var viðstaddur úthlutunarathöfn sjóðsins sem fram fór í Eddu við Háskóla Íslands þann 15. apríl, þar sem styrkþegum var fagnað í viðurvist sendiherra Japans á Íslandi, Hr. Keizo Takewaka.

Ferðin til Japan er fyrirhuguð síðar á árinu, þar sem Garðar mun dvelja í Nagoya og vinna að rannsókninni í samstarfi við japanska sérfræðinga.

Hópmynd

Garðar Þröstur tekur við þjóðarblómi Japans

Guðrún Nordal, formaður íslenskudeildar Scandinavia-Japan Sasakawa sjóðsins

Styrkþegar hlýða á ræðuhöld

Hr. Keizo Takewaka, sendiherra Japans  á Íslandi

Kristín Ingvarsdóttir og Garðar Þröstur hlutu bæði styrki

Gestum skenkt í glös

Sjávarútvegsráðherra Noregs, Marianne Sivertsen Næss

Norski sjávarútvegsráðherrann hefur tilkynnt að hrefnuveiðikvóti fyrir árið 2026 verði hækkaður um 235 dýr frá fyrra ári og verði því alls 1.641 hrefna.

Aukning kvótans er skýrð með því að ónýttur kvóti frá fyrri árum hafi verið fluttur á milli ára, þrátt fyrir að nýting kvótans hafi verið lítil undanfarin ár.

Árið 2025 tóku 10 hrefnuveiðiskip þátt í veiðunum í Noregi og veiddust þá 429 dýr af 1.406 leyfilegum hrefnum, sem jafngildir um 30,5% nýtingu á aflakvótanum.

Svipuð þróun var árið þar á undan. Þá var kvótinn hækkaður um 249 dýr, en árið 2024 veiddust aðeins 415 dýr af 1.157 leyfilegum hrefnum, eða um 35,8% af leyfðum afla.

Í rökstuðningi sínum fyrir áframhaldandi hvalveiðum vísar ráðherrann meðal annars til þess að hrefnur neyti mikils magns af fiski og hafi þannig áhrif á vistkerfi sjávar. Jafnframt er bent á að hvalveiðar stuðli að því að ná sjálfbærnimarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, meðal annars með því að auka neyslu sjávarfangs. Þessi rök hafa þó verið umdeild og ekki studd samhljóða niðurstöðum innan alþjóðlegs vísindasamfélags.